Bác sĩ CKI Võ Thị Kim Loan – Chuyên khoa Nội tiết Tim mạch, Phòng khám Đa khoa Vạn Phước Cửu Long có những chia sẻ chi tiết trong bài viết sau đây về xét nghiệm đường huyết nhằm phát hiện sớm và quản lý bệnh đái tháo đường. Những kiến thức chia sẻ gần gũi, dễ hiểu sẽ giúp người đọc hiểu rõ tầm quan trọng của việc kiểm tra đường huyết định kỳ, cách chuẩn bị đúng cách để có kết quả chính xác, từ đó có thể chủ động chăm sóc sức khỏe cho bản thân, gia đình và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm về căn bệnh “thầm lặng” này
Tại sao cần phải xét nghiệm đường huyết?
Xét nghiệm đường huyết là một trong những phương pháp y khoa quan trọng giúp phát hiện sớm và kiểm soát hiệu quả bệnh đái tháo đường, một căn bệnh mạn tính đang ngày càng phổ biến
Theo thống kê từ Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF), hiện nay có hơn 500 triệu người trên toàn thế giới đang phải sống chung với bệnh đái tháo đường, trong đó khoảng 30% người mắc đái tháo đường type 2 chưa được chẩn đoán. Con số trên vẫn đang gia tăng nhanh chóng và trở thành mối nguy lớn vì trong thời gian không được phát hiện, mức đường huyết cao kéo dài có thể âm thầm tổn thương mạch máu, thần kinh và các cơ quan quan trọng như tim, thận, mắt
Đường huyết là gì?
Đường huyết (glucose máu) là lượng đường có trong máu và là nguồn năng lương cung cấp cho hoạt động sống của cơ thể. Hormone insulin do tuyến tụy sản xuất, có vai trò điều hóa lượng đường. Khi hệ thống điều hòa bị rối loạn có thể dẫn đến những tình trạng sau:
Đường huyết quá cao: nếu không được kiểm soát, có thể gây biến chứng tim mạch, thần kinh, suy thận, mù lòa,…
Đường huyết quá thấp: có thể gây chóng mặt, hôn mê, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng nếu không được xử trí kịp thời
Lợi ích của xét nghiệm đường huyết định kỳ
- Phát hiện sớm nguy cơ tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường
- Theo dõi hiệu quả điều trị đối người mắc bệnh đái tháo đường
- Giảm biến chứng và phòng ngừa bệnh
- Tăng khả năng kiểm soát bệnh thông qua thay đổi lối sống và điều trị kịp thời
Ai cần làm xét nghiệm đường huyết?
Xét nghiệm đường huyết đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm và quản lý hiệu quả bệnh đái tháo đường. Xét nghiệm này không chỉ người lớn tuổi cần thực hiện mà còn cần thiết với nhiều nhóm đối tượng có nguy cơ cao
Nhóm cần sàng lọc định kỳ:
- Tất cả người từ 35 tuổi trở lên nên được sàng lọc đường huyết định kỳ, kể cả khi chưa có triệu chứng
- Người dưới 35 tuổi nhưng có các yếu tố nguy cơ sau cũng cần phải xét nghiệm sớm:
- Thừa cân hoặc béo phì: chỉ số BMI ≥ 25 kg/m² (hoặc ≥ 23 kg/m² đối với người châu Á)
- Tiền sử gia đình có người mắc bệnh đái tháo đường
- Tăng huyết áp hoặc đang điều trị tăng huyết áp
- Rối loạn mỡ máu (cholesterol, triglycerid bất thường)
- Tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc từng sinh con nặng trên 4kg
- Ít vận động thể chất, lối sống ít vận động
Cần xét nghiệm ngay khi có các triệu chứng nghi ngờ đái tháo đường:
Nếu bạn có một hoặc nhiều triệu chứng sau, hãy đến cơ sở y tế để được xét nghiệm đường huyết càng sớm càng tốt:
- Khát nước nhiều, đi tiểu thường xuyên
- Mệt mỏi không rõ nguyên nhân
- Mờ mắt, vết thương lành chậm
- Giảm cân không rõ nguyên nhân
- Tê bì ở tay chân
Phát hiện sớm thông qua việc tầm soát đường huyết định kỳ giúp kiểm soát tốt đường huyết ngay từ giai đoạn đầu, ngăn ngừa hiệu quả các biến chứng nguy hiểm của bệnh đái tháo đường
Các loại xét nghiệm đường huyết phổ biến
Xét nghiệm đường huyết là công cụ quan trọng giúp chẩn đoán sớm bệnh đái tháo đường, phát hiện tiền đái tháo đường và theo dõi hiệu quả điều trị. Tùy thuộc vào mục đích kiểm tra và tình trạng sức khỏe, Bác sĩ có thể chỉ định một hoặc nhiều loại xét nghiệm sau:
Xét nghiệm glucose máu lúc đói (Fasting Plasma Glucose – FPG)
Đây là phương pháp xét nghiệm đường huyết phổ biến nhất được sử dụng để chẩn đoán đái tháo đường
- Nguyên lý: : Đo nồng độ glucose trong máu sau khi nhịn ăn ít nhất 8 giờ. Trong điều kiện bình thường, sau khi nhịn ăn qua đêm, glucose máu được duy trì ở mức ổn định nhờ các cơ chế điều hòa của cơ thể
- Ưu điểm:
- Thực hiện đơn giản, nhanh chóng (chỉ khoảng 5 phút)
- Chi phí thấp
- Có thể thực hiện tại hầu hết các cơ sở y tế
Giá trị tham chiếu FPG:
- Bình thường: < 100 mg/dL (5.6 mmol/L)
- Tiền đái tháo đường: 100-125 mg/dL (5.6-6.9 mmol/L)
- Đái tháo đường: ≥ 126 mg/dL (7.0 mmol/L)
Nghiệm pháp dung nạp glucose (Oral Glucose Tolerance Test – OGTT)
OGTT được coi là “tiêu chuẩn vàng” để đánh giá khả năng dung nạp glucose của cơ thể, đặc biệt hiệu quả trong chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ.
Quy trình thực hiện:
- Nhịn ăn từ 10 đến 16 giờ
- Lấy mẫu máu đo glucose đói
- Uống 75g glucose hòa trong 250 – 300 ml nước trong vòng 5 phút
- Lấy máu lại sau 2 giờ để đo nồng độ glucose
Giá trị tham chiếu (sau 2 giờ uống glucose)
- Bình thường: < 140 mg/dL (7.8 mmol/L)
- Tiền đái tháo đường: 140-199 mg/dL (7.8-11.0 mmol/L)
- Đái tháo đường: ≥ 200 mg/dL (11.1 mmol/L)
Xét nghiệm HbA1c (Hemoglobin A1c)
HbA1c phản ánh mức đường huyết trung bình trong vòng 2–3 tháng, giúp đánh giá kiểm soát đường huyết dài hạn.
Ưu điểm nổi bật:
- Không cần nhịn ăn
- Không bị ảnh hưởng bởi stress hoặc các thay đổi đường huyết tạm thời
- Thuận tiện và phù hợp để theo dõi điều trị
Giá trị tham chiếu HbA1c:
- Bình thường: < 5.7% (39 mmol/mol)
- Tiền đái tháo đường:7–6.4% (39–47 mmol/mol)
- Đái tháo đường: ≥ 6.5% (48 mmol/mol)
Xét nghiệm glucose máu ngẫu nhiên:
Đây là phương pháp đo nồng độ glucose trong máu tại bất kỳ thời điểm nào, thường được chỉ định khi người bệnh có triệu chứng cấp tính
Chẩn đoán đái tháo đường: Glucose máu ngẫu nhiên ≥ 200 mg/dL (11.1 mmol/L) kèm triệu chứng điển hình
Tùy vào mục đích chẩn đoán hoặc theo dõi, Bác sĩ sẽ tư vấn loại xét nghiệm đường huyết phù hợp với tình trạng sức khỏe
Hướng dẫn chuẩn bị trước khi xét nghiệm đường huyết
Để có xét nghiệm đường huyết chính xác, người bệnh cần phải thực hiện một số lưu ý quan trọng trước khi xét nghiệm
Chế độ ăn 3 ngày trước xét nghiệm: quan trọng, không nên bỏ qua
Đối với những xét nghiệm cần nhịn ăn, việc chuẩn bị trong 3 ngày trước là cực kỳ quan trọng. Bạn nên áp dụng chế độ ăn giàu carbohydrate (ít nhất 150g carbohydrate mỗi ngày) để đảm bảo phản ánh đúng tình trạng chuyển hóa đường của cơ thể
Tại sao điều này lại quan trọng?
Để đảm bảo cơ thể có đủ glycogen dữ trữ và hệ thống enzyme chuyển hóa carbohydrate hoạt động bình thường. Nếu bạn ăn quá ít tinh bột hoặc theo chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, cơ thể có thể không có đủ glycogen dự trữ, dẫn đến kết quả xét nghiệm không chính xác, gây khó khăn trong quá trình chẩn đoán.
Thực phẩm giàu carbohydrate nên dùng:
- Ngũ cốc: cơm, bún, mì, bánh phở, yến mạch
- Bánh mì: bánh mì nguyên cám, bánh sandwich
- Khoai: khoai tây, khoai lang, khoai môn
- Trái cây: chuối, táo, cam, nho
- Rau củ: cà rốt, bí đỏ, ngô
- Sữa và các sản phẩm từ sữa
Tránh các chế độ ăn kiêng sau:
- Chế độ ăn ít carbohydrate
- Chế độ ăn ketogenic
- Nhịn ăn gián đoạn
- Các chế độ giảm cân cực đoan
Thời gian nhịn ăn trước xét nghiệm đường huyết
Đối với xét nghiệm glucose máu đói (FPG), người bệnh cần nhịn ăn hoàn toàn ít nhất 8 giờ, tốt nhất từ 10 đến 14 giờ, nhưng không nên vượt quá 16 giờ
Ví dụ lập kế hoạch nhịn ăn:
- Xét nghiệm lúc 8 giờ sáng
- Ăn bữa tối cuối lúc trước 22:00 tối hôm trước
- Từ 22:00 đến 8:00 sáng hôm sau: chí uống nước lọc
Những gì được phép trong thời gian nhịn ăn:
- Nước lọc (không hạn chế)
- Nước khoáng không đường
- Uống thuốc cần thiết (theo chỉ định của Bác sĩ)
Những gì tuyệt đối tránh trong thời gian nhịn ăn:
- Mọi loại thức ăn dưới mọi hình thức
- Đồ uống có đường: nước ngọt, nước trái cây dù không thêm đường
- Đồ uống không đường: nước ngọt giảm cân, trà không đường
- Cà phê, kể cả cà phê đen
- Kẹo cao su, kẹo bạc hà
- Thuốc ho hoặc viên ngậm có chứa đường
Quản lý thuốc đang sử dụng trước khi xét nghiệm
Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả đường huyết, vì vậy bạn không nên tự ý ngưng thuốc nếu chưa có chỉ định từ Bác sĩ
Thuốc có thể làm tăng đường huyết
- Corticosteroid (prednisolone, dexamethasone)
- Thuốc lợi tiểu thiazide
- Beta-blocker
- Thuốc chống loạn thần
Thuốc có thể làm giảm đường huyết
- ACE inhibitors
- Aspirin liều cao
- Nhóm kháng sinh quinolone
Khuyến nghị dành cho bạn:
- Lập danh sách tất cả các loại thuốc đang sử dụng
- Khi đi xét nghiệm, mang theo danh sách thuốc trên
- Trao đổi cụ thể với Bác sĩ về việc dùng thuốc trước và sau khi xét nghiệm
Lưu ý quan trọng khác trước khi xét nghiệm đường huyết
Bên cạnh chế độ ăn và thời gian nhịn ăn, nhiều yếu tố khác như giấ ngủ, mức độ căng thẳng, vận động thể chất và thời điểm thực hiện cũng ảnh hưởng đến độ chính xác của kết quả xét nghiệm đường huyết
Giấc ngủ và căng thẳng
Giấc ngủ kém hoặc mức độ căng thẳng cao có thể làm rối loạn hormone và tạm thời làm tăng đường huyết, dẫn đến kết quả sai lệch
Khuyến nghị dành cho bạn:
- Ngủ đủ 7 – 8 tiếng vào đêm trước khi xét nghiệm
- Tránh thức khuya, ngủ muộn
- Thực hành thở sâu, thiền, hoặc nghe nhạc nhẹ để giảm căng thẳng
Hoạt động thể chất
Tập luyện quá sức có thể làm thay đổi tạm thời mức glucose trong máu, do đó bạn cần giữ mức vận động họp lý trước khi xét nghiệm
Hướng dẫn cụ thể:
- Duy trình hoạt động bình thường 3 ngày trước đó như đi bộ, vận động nhẹ nhàng
- Tránh tập thể dục cường độ cao vào ngày trước xét nghiệm
- Không tập thể dục sáng ngày lấy máu xét nghiệm
Khi nào nên hoãn xét nghiệm đường huyết?
Một số tình trạng sinh lý hoặc bệnh lý có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm. Nếu bạn đang gặp một trong các tình trạng sau, nên dời lịch xét nghiệm trong các trường hợp sau:
- Đang sốt, cảm cúm hoặc nhiễm trùng cấp tính
- Mệt mỏi do căng thẳng cơ thể nghiêm trọng
- Đang dùng kháng sinh, đặc biệt là kháng sinh ảnh hưởng chuyển hóa
Trong các trường hợp trên, bạn nên thông báo với Bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được tư vấn thời điểm xét nghiệm phù hợp nhất
Trong ngày xét nghiệm: bạn cần phải chuẩn bị gì khi đến phòng xét nghiệm:
Thời điểm tối ưu để lấy máu xét nghiệm: từ 7:00 – 9:00 sáng:
- Phản ánh chính xác đường huyết sinh lý tự nhiên sau giấc ngủ
- Dễ duy trì thời gian nhịn ăn từ 8-12 giờ
- Tránh hạ đường huyết do nhịn ăn quá lâu
Chuẩn bị trước khi đến phòng xét nghiệm:
- Giấy tờ tùy thân, thẻ bảo hiểm
- Phiếu chỉ định xét nghiệm (nếu có)
- Danh sách thuốc đang sử dụng (ghi rõ liều, thời gian uống)
- Sách báo giải trí (đặc biệt ở OGTT)
Quy trình thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose (OGTT) chi tiết
Nghiệm pháp dung nạp glucose bằng đường uống (OGTT) là phương pháp tiêu chuẩn vàng để đánh giá khả năng xử lý đường của cơ thể. Đây là xét nghiệm đặc biệt trong chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ, tiền đái tháo đường hoặc kết quả glucose máu đói không rõ ràng
Bước 1: Lấy máu đói để có điểm so sánh
- Thực hiện sau khi nhịn ăn từ 8 – 14 tiếng
- Đo mức đường huyết cơ bản trước khi nạp glucose
Bước 2: Uống dung dịch glucose
- Uống 75g glucose hòa trong 250-300ml nước lọc
- Phải uống hết trong vòng 5 phút
- Một số người có thể cảm thấy buồn nôn, đây là phản ứng bình thường
- Nếu nôn: xét nghiệm phải dừng và được hẹn làm lại ngày khác
Bước 3: Nghỉ ngơi và chờ 2 giờ
Trong 2 giờ tiếp theo sau khi uống glucose :
- Ngồi yên trong phòng chờ
- Không ăn hoặc uống bất cứ thứ gì ngoài nước lọc (nếu được phép)
- Không hút thuốc lá
- Tránh vận động thể chất, ngồi nghỉ hoặc nằm yên
- Tránh đi lại nhiều hoặc hoạt động gắng sức
- Có thể đọc sách, nghe nhạc nhẹ để thư giãn
Bước 4: Lấy máu lần 2 sau thời gian chờ 2 giờ
- Nhân viên y tế sẽ lấy máu lần thứ hai để đo mức glucose máu
- Kết quả sẽ được so sánh với ngưỡng tham chiếu để đánh giá nguy cơ
Xử lý tình huống đặc biệt khi làm xét nghiệm đường huyết
Trong quá trình thực hiện xét nghiệm đường huyết, đặc biệt là OGTT, một số tình huống đặc biệt có thể xảy ra. Phát hiện sớm và xử lý đúng cách sẽ đảm bảo an toàn cho người thực hiện xét nghiệm
Nếu cảm thấy không khỏe trong quá trình xét nghiệm
- Thông báo ngay với nhân viên y tế đang theo dõi
- Triệu chứng thường gặp: chóng mặt, buồn nôn
- Không rời phòng xét nghiệm mà không thông báo
Triệu chứng hạ đường huyết cần lưu ý:
- Run rẩy, đổ mồ hôi, tim đập nhanh
- Báo ngay với nhân viên y tế
- Có thể cần dừng xét nghiệm
Hiểu kết quả xét nghiệm đường huyết – Giải thích chi tiết và hướng dẫn hành động
Đây là một một công cụ quan trọng giúp phát hiện sớm tiền đái tháo đường và đái tháo đường, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời. Dưới đây là những nội dung bạn cần nắm rõ để hiểu kết quả xét nghiệm và hướng xử lý phù hợp
Các loại xét nghiệm và giá trị tham chiếu
- Glucose đói:
- Bình thường: dưới 100 mg/dL
- Tiền đái tháo đường: từ 100 đến 125 mg/dL
- Đái tháo đường: từ 126 mg/dL trở lên
- Nghiệm pháp dung nạp glucose (OGTT sau 2 giờ):
- Bình thường: dưới 140 mg/dL
- Tiền đái tháo đường: từ 140 đến 199 mg/dL
- Đái tháo đường: từ 200 mg/dL trở lên
- HbA1c (phản ánh đường huyết trung bình 2-3 tháng):
- Bình thường: dưới 5.7%
- Tiền đái tháo đường: từ 5.7% đến 6.4
- Đái tháo đường: từ 6.5% trở lên
Ý nghĩa từng mức độ
Kết quả bình thường:
- Cơ thể điều hòa đường huyết tốt
- Sàng lọc lại sau 3 năm (nếu không có yếu tố nguy cơ)
- Sàng lọc hàng năm (nếu có yếu tố nguy cơ)
Tiền đái tháo đường:
- Cảnh báo quan trọng: 15-30% sẽ tiến triển thành đái tháo đường trong 5 năm
- Hành động ngay: thay đổi lối sống tích cực
- Theo dõi: mỗi 6-12 tháng
- Can thiệp: giảm cân, tăng vận động, cải thiện chế độ ăn
Đái tháo đường:
- Cần xác nhận bằng xét nghiệm lặp lại (trừ khi có triệu chứng rõ ràng)
- Gặp bác sĩ chuyên khoa ngay
- Bắt đầu điều trị theo hướng dẫn
Mối liên hệ giữa HbA1c và glucose trung bình
Phụ nữ mang thai – Đái tháo đường thai kỳ:
- Tuần 24-28: thực hiện xét nghiệm sàng lọc với 50g glucose (GCT), đo sau 1 giờ. Nếu kết quả từ 140 mg/dL trở lên, cần làm OGTT 75g.
- Chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ nếu có từ 1 chỉ số trở lên trong các giá trị sau:
- Đường huyết đói: ≥ 92 mg/dL
- Sau 1 giờ: ≥ 180 mg/dL
- Sau 2 giờ: ≥ 153 mg/dL
Lưu ý: cần có người thân đi cùng, chuẩn bị túi giấy phòng buồn nôn, theo dõi triệu chứng chặt chẽ.
Trẻ em:
- Thời gian nhịn ăn phụ thuộc độ tuổi:
- Dưới 2 tuổi: 4-6 giờ
- Từ 2-12 tuổi: 6-8 giờ
- Trên 12 tuổi: 8-12 giờ
- Liều glucose khi làm OGTT: 1.75g/kg cân nặng (tối đa 75g)
- Nên cho người thân đi cùng và mang đồ chơi, sách để giúp trẻ thư giãn
Người cao tuổi:
- Mục tiêu HbA1c có thể điều chỉnh linh hoạt:
- Người cao tuổi khỏe mạnh: dưới 7.5%
- Có bệnh lý kèm theo: dưới 8.0%
- Sức khỏe yếu: dưới 8.5%
- Cần đề phòng nguy cơ hạ đường huyết, hỗ trợ di chuyển và theo dõi tim mạch sát sao.
Những câu hỏi thường gặp
Q: Tôi có thể uống nước trong thời gian nhịn ăn không?
A: Có, bạn hoàn toàn có thể và nên uống nước lọc. Việc uống đủ nước còn giúp lấy máu dễ dàng hơn. Tuy nhiên, chỉ uống nước lọc, tránh nước có ga, nước khoáng có vị.
Q: Tôi có thể đánh răng không?
A: Có thể đánh răng nhưng dùng kem đánh răng không đường, không nuốt kem đánh răng. Tránh nước súc miệng có đường hoặc alcohol.
Q: Nếu tôi bị cảm cúm, có nên hoãn xét nghiệm không?
A: Nên hoãn nếu đang sốt, nhiễm trùng cấp tính. Bệnh tật có thể làm tăng đường huyết tạm thời do stress, dẫn đến kết quả không chính xác.
Q: OGTT có đau không?
A: Thường không đau nghiêm trọng. Một số người có thể buồn nôn sau uống glucose. Mẹo: uống từ từ, thở sâu, mang sách để giải trí.
Q: Kết quả glucose đói 105 mg/dL có nghĩa là gì?
A: Đây là mức tiền đái tháo đường. Bạn chưa mắc đái tháo đường nhưng có nguy cơ cao. Cần thay đổi lối sống ngay: giảm cân, tăng vận động, cải thiện chế độ ăn, theo dõi 6-12 tháng.
Q: Tại sao HbA1c và glucose đói cho kết quả khác nhau?
A: HbA1c phản ánh glucose trung bình 2-3 tháng qua, glucose đói chỉ phản ánh thời điểm hiện tại. Có thể glucose sau ăn cao nhưng glucose đói bình thường, hoặc ngược lại.
Sau khi có kết quả
Kết quả bình thường
- Duy trì lối sống lành mạnh
- Sàng lọc định kỳ theo khuyến nghị
- Theo dõi các yếu tố nguy cơ khác
Tiền đái tháo đường
Thay đổi lối sống tích cực:
- Giảm 5-7% cân nặng
- Tập thể dục 150 phút/tuần
- Chế độ ăn ít đường, nhiều chất xơ
- Theo dõi 6-12 tháng
- Có thể cần tư vấn dinh dưỡng
Đái tháo đường
- Gặp bác sĩ chuyên khoa ngay
- Bắt đầu điều trị theo hướng dẫn
- Học cách tự theo dõi đường huyết
- HbA1c mỗi 3-6 tháng
Xét nghiệm đường huyết là công cụ quan trọng để phát hiện sớm và quản lý đái tháo đường. Việc chuẩn bị đúng cách – từ chế độ ăn 3 ngày trước, thời gian nhịn ăn, đến quản lý thuốc men – là yếu tố quyết định đến độ chính xác của kết quả.
Hãy nhớ rằng
- Glucose đói phù hợp sàng lọc ban đầu
- OGTT đánh giá toàn diện khả năng dung nạp glucose
- HbA1c phản ánh kiểm soát dài hạn và không cần nhịn ăn
Tham gia tích cực vào quá trình chăm sóc sức khỏe, tuân thủ hướng dẫn y tế, và duy trì lối sống lành mạnh bất kể kết quả xét nghiệm như thế nào.
Sức khỏe là tài sản quý giá. Việc hiểu rõ về xét nghiệm đường huyết và chuẩn bị đúng cách là bước quan trọng để bảo vệ và nâng cao chất lượng cuộc sống của bạn và gia đình.
