Bác sĩ CKI Võ Hữu Nghĩa – Chuyên khoa cơ xương khớp, Phòng khám đa khoa Vạn Phước Cửu Long đã có những chia sẻ khoa học và dễ hiểu về mối liên quan giữa bệnh gút, tăng acid uric máu và bệnh tim mạch, từ cơ chế bệnh sinh, triệu chứng, chẩn đoán và hướng điều trị. Bác sĩ Nghĩa thông qua bài viết sau đây sẽ giúp người đọc hiểu rõ hơn về bản chất bệnh và nâng cao nhận thức về nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân có tăng acid uric máu, từ đó chủ động để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình
Gút và tăng acid uric máu: mối nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe tim mạch
Gút không chỉ là bệnh viêm khớp do lắng động tinh thể urat trong khớp, mà còn được xem là yếu tố nguy cơ đáng chú ý của bệnh tim mạch được ghi nhận trong các khuyến cáo y khoa lớn.
Theo Hội Tim mạch châu Âu (ESC – 2021), nồng độ acid uric trong máu cao thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và thiếu máu cơ tim cục bộ, đặc biệt ở nhóm người có hội chứng chuyển hóa, nồng độ acid uric trong máu cao có mối liên hệ với tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim và trở thành chỉ số cần được theo dõi trong các chiến lược kiểm soát nguy cơ tim mạch
Triệu chứng bệnh học của gút: từ viêm khớp cấp đến nguy cơ tim mạch tiềm ẩn
Gút thường biểu hiện bằng các cơn viêm khớp cấp tính dữ dội, đặc trưng bởi tình trạng sưng đỏ và đau nhức, đặc biệt ỏe khớp ngón chân cái. Các đợt viêm này có thể tái phát nhiều lần, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng vận động và chất lượng cuộc sống
Nếu không được điều trị đúng cách, gút mạn tính có thể dẫn đến hình thành hạt tophi và tổn thương khớp kéo dài.
Trong quá trình tiến triển, tình trạng tăng acid uric máu và phản ứng viêm âm ỉ, kéo dài chính là tác nhân tiềm ẩn thúc đẩy quá trình viêm nội mạc mạch máu, làm tăng nguy cơ hình thành mảng xơ vữa động mạch, một yếu tố nền tảng dẫn đến bệnh lý tim mạch
Cận lâm sàng chẩn đoán gút và đánh giá nguy cơ tim mạch
Để chẩn đoán chính xác bệnh gút và đánh giá nguy cơ tim mạch liên quan, cần thực hiện một số cận lâm sàng quan trọng như sau:
- Xét nghiệm acid uric máu: khi nồng độ uric acid máu > 6.8 mg/dL, nguy cơ lắng đọng tinh thể urat trong khớp tăng cao. Đây là dấu hiệu đặc trưng của bệnh gút
- Chức năng thận (creatinin, eGFR): suy thận mạn không chỉ làm tăng acid uric trong máu mà còn là yếu tố nguy cơ tim mạch độc lập. Đánh giá chức năng thận có thể giúp định hướng điều trị bệnh hiệu quả
- Xét nghiệm lipid máu, glucose máu và HbA1c: xác định các yếu tố chuyển hóa đi kèm như rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, thường gặp ở bệnh nhân gút và làm tăng nguy cơ tim mạch
- Điện tâm đồ (ECG), siêu âm tim: giúp tầm soát phì đại thất trái, thiếu máu cơ tim, rối loạn nhịp tim, từ đó tầm soát sớm các biến chứng tim mạch có thể xảy ra
- Siêu âm khớp và chụp cắt lớp năng lượng kép (DECT): hỗ trợ chẩn đoán xác định gút
Chẩn đoán bệnh gút: dựa trên tiêu chuẩn ACR/EULAR và đánh giá nguy cơ tim mạch
Việc chẩn đoán gút không chỉ dừng lại ở biểu hiện tại khớp mà còn cần kết hợp nhiều yếu tố lâm sàng và cận lâm sàng, đặc biệt là những bệnh nhân có yếu tố tim mạch
- Theo tiêu chuẩn ACR/EULAR 2015, dựa vào các yếu tố chính:
- Biểu hiện lâm sàng đặc trưng: các đợt viêm khớp cấp, đau dữ dội, sưng đỏ. Hiện tượng này thường gặp ở khớp ngón chân cái
- Nồng độ acid uric máu tăng cao: đây là dấu hiệu quan trọng để định hướng chẩn đoán
- Bằng chứng hình ảnh học: như tinh thể urat, hạt tophi qua siêu âm khớp hoặc chụp DECT
- Đánh giá nguy cơ tim mạch theo hướng dẫn ESC, theo Hội Tim mạch Châu Âu (ESC), bệnh nhân bị tăng acid uric máu hoặc gút cần được đánh giá và phân tầng nguy cơ tim mạch toàn diện, nếu có các yếu tố đi kèm sau đây:
- Tăng huyết áp
- Đái tháo đường type 2
- Béo phì, hội chứng chuyển hóa
- Rối loạn lipid máu
Phác đồ điều trị gút và tăng acid uric máu theo khuyến cáo
Việc điều trị bệnh gút và tăng acid uric máu cần phải cá nhân hóa theo từng giai đoạn bệnh và nguy cơ tim mạch đi kèm. Các khuyến cáo từ ACR, AHA, ESC cập nhật các hướng dẫ nhằm tối ưu hiệu quả điều trị và phòng ngừa biến chứng
Điều trị tăng acid uric máu không triệu chứng
Theo Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR 2020), bệnh nhân tăng acid uric máu nhưng chưa có triệu chứng được khuyến cáo chưa cần điều trị bằng thuốc hạ uric ngay. Tuy nhiên, các tổ chức tim mạch như ESC và AHA nhấn mạnh rằng việc kiểm soát uric máu có thể giúp giảm nguy cơ tim mạch, đặc biệt ở nhóm có nguy cơ cao.
Các trường hợp cần cân nhắc điều trị ngay do nguy cơ đáng kể của:
- Lắng đọng urat thận, gây ra bệnh thận do urat hoặc do sỏi thận
- Tăng phản ứng viêm hệ thống kéo dài, là yếu tố thúc đẩy hình thành mảng xơ vữa động mạch
- Tăng nguy cơ tim mạch (nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim), đặc biệt ở bệnh nhân kèm hội chứng chuyển hóa
ESC 2021 khuyến cáo nên bắt đầu điều trị ngay dù chưa có triệu chứng:
- Nồng độ acid uric máu ≥ 900 µmol/L (15 mg/dL)
- Kèm theo một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ như:
- Tăng huyết áp
- Đái tháo đường
- Suy thận (GFR giảm)
- Bệnh tim thiếu máu cục bộ
- Protein niệu
Lựa chọn thuốc điều trị nên ưu tiên:
- Allopurinol: khởi đầu thấp, điều chỉnh tăng dần để đạt mục tiêu điều trị
- Febuxostat: dùng khi không dung nạp allopurinol nhưng cận thận trọng ở bệnh nhân có bệnh lý tim mạch do một số dữ liệu còn mâu thuẫn từ nghiên cứu CARES và FAST
Điều trị gút đã có triệu chứng
Giai đoạn gút cấp:
- Sử dụng thuốc NSAIDs, corticosteroids hoặc colchicine
- Lưu ý: NSAIDs cần thận trọng ở bệnh nhân có tiền sử tim mạch vì có thể tăng huyết áp và nguy cơ tim mạch cấp
Giai đoạn gút mạn tính:
- Thuốc sử dụng để hạ acid uric:
- Sử dụng Allopurinol: ưu tiên hàng đầu do tính an toàn tim mạch cao
- Sử dụng Febuxostat để hạ acid uric khi không dung nạp Allopurinol
- Duy trì acid uric máu <6 mg/dL
Vai trò của Colchicine trong dự phòng tim mạch:
Không chỉ hiệu quả trong điều trị các đợt gút cấp. colchicine liều thấp (0.5 mg/ngày) đã được chứng minh giảm biến cố tim mạch ở bệnh nhân mạch vành qua các thử nghiệm COLCOT và LoDoCo 2 đã khẳng định hiệu quả này
Chế độ ăn uống và sinh hoạt cho bệnh nhân gút
Việc thay đổi lối sống đóng vai trò then chốt trong quản lý bệnh gút và tăng acid uric máu, đặc biệt đối với những người có nguy cơ mắc bệnh tim mạch
Những lời khuyên về lối sống dành cho bệnh nhân gút:
- Giảm cân nếu thừa cân hoặc béo phì: thừa cân làm tăng nguy cơ tái phát cơn gút và tăng nồng độ acid uric máu. Việc giảm cân giúp cải thiện chuyển hóa và giảm áp lực lên khớp
- Hạn chế thực phẩm giàu purin
- Tránh rượu, bia và đồ uống chứa nhiều fructose (nước ngọt, nước trái cây công nghiệp)
- Tăng cường rau xanh, trái cây tươi và uống đủ nước
- Vận động đều đặn, ngưng hút thuốc lá
Việc tuân thủ chế độ ăn uống khoa học và sinh hoạt lành mạnh không chỉ giúp kiểm soát gút hiệu quả mà còn góp phần phòng ngừa biến chứng tim mạch đã được nhấn mạnh trong ESC 2021 và AHA
Gút và tăng acid uric máu là những mắt xích quan trọng trong mạng lưới bệnh tim mạch và chuyển hóa. Nhận thức đúng đắn và điều trị tích cực không chỉ cải thiện triệu chứng khớp mà còn giảm rõ rệt biến cố tim mạch. Các khuyến cáo từ ESC, AHA và ACR đều đồng thuận rằng cần tích hợp đánh giá và quản lý gút vào chiến lược kiểm soát tim mạch toàn diện, đặc biệt trong thế kỷ của các bệnh không lây nhiễm.
